فرماندار شهرستان کاشمر
محمد علی نبی پور

    .
۱۳۸۹/۰۲/۰۲

مشخصات جغرافیایی

مشخصات جغرافیایی
مشخصات جغرافيايي


شهرستان كاشمر، با پهنه ای حدود 3349كيلومترمربع، در باختر خراسان، از نظر جغرافيايی در 35 درجه پهنای شمالی و 58درجه درازای خاوری قرار دارد. اين شهرستان از سوی شمال به شهرستان های نيشابور و سبزوار، از باختر به شهرستان بردسكن و خليل آباد ازخاور به شهرستان تربت حيدريه و از جنوب به شهرستان های مه ولات و خليل آباد محدوداست. هوای كاشمر معتدل و خشك بوده و بيش ترين درجه حرارت در تابستان ها با معدل حداكثر 37 درجه بالای صفر و كم ترين آن در زمستان ها،با معدل حداقل  7 درجه زير صفر است.

جغرافیای شهری

»» علت وجودي شهر كاشمر

از منابع تاريخي چنين بر مي آيد كه جاي گاه نخستين كاشمر درغرب شهر كنوني در محلي به نام كشمر بوده است پيشينه ي آن به دوران پارت ها مي‌رسد.پس ازحمله ي اعراب و ويرانيهاي شگرفي كه به همراه داشت،مردم كشمربه ناحيه اي كه امروز به خيابان سلطانيه معروف است كوچ كردند و درحدفاصل سلطانيه وقريه ي فيض آباد كه به شهر كهنه (خيابان17شهريوركنوني) معروف است مسكن گزيدند.به هرحال كاشمر شهري است كه هزاران سال را فراپشت نهاده است وبسياري از ادوار واحوال رابه خودديده است »بايد دانست كه نقش عوامل طبيعي درمكان گزيني شهر ودوام و بقاي آن اهميتي به سزا دارد .چرا كه شهرهايي درطول تاريخ ايران باقي‌مانده اند كه از مزايايي چون:واقع شدن درپاي كوهها ويادر حوضه هاي ميان كوهستاني ،دسترسي به منابع آب (عمدتاً قنات)،پس كرانه هاي نسبتاًحاصلخيزوجاده هاي تجاري باستاني برخورداربوده اند. درمورد شهر كاشمر اختصاصاً وضعيت توپوگرافي منطقه ،دشت را محلي مناسب براي تجمع سكونت گاههاي انساني ساخته است مهمترازآن دسترسي به منابع آب مي تواند نمونه اي روشن برپيدايش و گسترش شهرودوام آن باشد ازمهمترين قنات هاي شهر كاشمر مي توان به سلطانيه وفيض آباد اشاره كرد .اين دو در محلات قديمي شهر كه هسته ي اوليه ي آن به حساب مي آيند،جريان داشته اند.


»» ساخت و بافت شهر
به طوركلي ازنظر خصوصيات مشترك مي توان3 نوع بافت شهري دركاشمر تشخيص داد.

»» بافت قديم وسنتي كاشمر
شهر كاشمرتا پيش ازسال 1355ساختاري سنتي داشت.خصوصيات فيزيكي آن باتوجه به اصول وگرايش هاي حاكم برچگونگي شكل گيري اغلب شهرهاي ايران استوار بود .بافت سنتي شهر كاشمر تحت تاثير سازگاري باشرايط اقليمي ،داشتن روابط نزديك مردم درهمسايگي ، همكاري وتمهيدات امنيتي ،داراي ساختاري متراكم وقلعه اي بوده واز عناصر زير تشكيل شده بود :
1- محلات شهر
2- بازار ومعابر اصلي
3- ارگ شهر
4- حصار وباروهاي شهر ودروازه هاي آن

بزرگترين وفعال ترين محله ي كاشمر ،شهر كهنه بوده ،كه بيشتر آن درجنوب بازار قديم وخيابان 17شهريور كنوني قرار داشته است .گرداگردآن را بارو وخندق فراگرفته بود .محله شهرنو همان گونه كه ازآن پيداست درپي توسعه شهر كهنه بوجودآمده ودرمركز آن مسجد جامع بنا شده است .ازنظر بافت وجوه مشتركي با محله شهركهنه دارد.قطعات زمين درشهركهنه ونو داراي بافت منظم وبسيار كوچك وفشرده است.خانه ها بيشتر يك طبقه وداراي صحن حياط مي باشند. مصالح مصرفي در آن ها خشت خام وآجر با سقف هاي چوبي وطاق گهواره اي هستند . شايان گفت است كه فشردگي بافت هاي شهر سنتي از جمله كاشمر علاوه بر پاسخ گويي به شرايط نامساعد اقليمي مزاياي ديگري را نيز دربرداشته است .ازجمله:كاهش قابل توجه شبكه ي ارتباطي وحمل ونقل شهري ،به حداقل رساندن مصرف انرژي بابه كارگيري نيروهاي طبيعت مثل سيستم هاي انفعال خنك كنندگي (بادگيرها) استفاده از زمين باقي مانده براي كشاورزي ،پيوندهاي اجتماعي .ونهايتاً حفاظت ازمحيط زيست مجموعه ي بازار نيزدر مسير دروازه هاي مهم شهر يعني دروازه ي تربت وسبزوار قرار داشته وبخشي از بافت اصلي شهر را تشكيل مي داده است .

»» بافت استقرار روستايي قديم:

در مراحل بعدي توسعه ،قريه هاي نزديك به هسته ي اوليه يعني فيض آباد وسلطان آباد تقريباً به شهر متصل شده اند .اين بخش از توسعه داراي بافت روستايي محله ي فيض آباد كه قريه ي فيض آباد را به شهر متصل ساخته ومحله ي نوكه در امتداد جاده ي تربت حيدريه بنا شده پس از نابودي بارووخندق شهر ساخته شد وكم كم به شهر وصل شده اند شيوه ي ساختمان خانه ها با شهرنو چندان متفاوت نيست ،بااين تفاوت كه فاقد نظام وسلسله مراتب شهري وبخصوص تشكل سازمان يافته است .اين قسمت ازتوسعه ي شهري كه درحد فاصل زمان قديم وتوسعه ي سال هاي اخير قرار گرفته ،مرحله اي ازهرج ومرج شهر ي را نشان مي دهد كه نظام ساختاري آن برمبناي امتداد خيابان ها ميباشد و متأثر از فعاليت اندام هاي عمل كردي شهر مانند بازار يا بناهاي مذهبي و غيره نيست بافت اين محلات نسبت به شهر كهنه بازتر بوده و از تراكم شهري كمتري برخوردار است كه بيشتر متاثر از يك بافت روستايي است و مزارع و باغها در حواشي اين ناحيه قرار دارد .

»» بخش توسعه يافته و جديد شهر
توسعه و گسترش شهر از سال 1347 به بعد بيش تر به صورت افقي و در امتداد خيابان هاي اصلي شهر در مسير شرق-غربي و يا شمالي ، جنوبي بوده است . بيشتر فعاليت هاي تجاري و بازرگاني و ديگر فعاليت هاي عمده ي شهري در امتداد محورشرقي ـ غربي متمركز شده است .شبكه بندي و احداث خيابان هاي جديد با وجود تبعيت از محدوده ي اراضي كشاورزي به جهت اهميت دسترسي اتومبيل ، بيش تر داراي نظم هندسي هستند ساختمان سازي بيش تر تقليدي از شيوه هاي متداول در شهرهاي بزرگ است ، كه عملكردي ضعيف و ناهم گون با ديگر نقاط شهري دارد . اين معماري كه براساس معماري سنتي و بومي منطقه ساخته نشده ، جواب گوي نيازمندي هاي اقليمي منطقه نيست . هر چه به طرف شمال پيش مي رويم و به آب وهواي كوهپايه اي نزديك تر مي شويم .گسترش شهر به آن سمت بيش از ساير نقاط مشاهده مي‌كنيم بيشتر ساكنان اين منطقه را كارمندان دولت و شاغلين امور اداري تشكيل مي دهند . به عبارتي شهر جديد بخش رشد يافته ي خارج از شهر قديمي است كه شهر سنتي را احاطه كرده و در اطرا ف آن گسترش مي يابد . اين قسمت ها شديدا با شهر قديمي در تضاد است . به طوري كه شهر جديد در يك ناحيه بزرگ و به صورت غير متراكم با خيابان هاي عريض گسترش يافته است واغلب براساس يك الگوي شبكه‌اي (شطرنجي) انتظام يافته است.

»» طرح و نقشه ي معابر و شبكه ي ارتباطات شهري

تمايل شديد به حفظ خلوت وحريم خصوصي و آسايش در واحد هاي مسكوني موجب شده است تا شهر هاي صنعتي ايران به دو بخش اصلي (عمومي و خصوصي)تقسيم شوند .مجموعه‌ي بازار و تمام فضاهاي مربوط به آن مركزحيات جمعي را تشكيل مي داد . جايي كه فعاليت هاي عمومي و اجتماعي در آن انجام مي گرفت . مناطق مسكوني ، بخش خصوصي شهر را تشكيل مي داد،همان جا كه جوي آرام و امن داشت . در بافت قديم شهر كاشمر نيز مهم ترين شبكه ي ارتباطي ، بازار قديم بوده كه در محل ميدان مركزي (كنوني )شهر قرار داشته است . از ديگر معابر شهري مي توان به كوچه هاي باريكي اشاره داشت كه محلات مسكوني را به بازار مربوط مي كرده است . شبكه ي معابر در اين نوع بافت پر پيچ و خم و طولاني با بن بست‌هاي فراوان است . در مراحل بعدي توسعه ، خيابان ها ساخته شد . از اولين خيابان هاي شهر مي‌توان به خيابان ها ي امام و مدرس اشاره داشت . ساخت و ساز هاي جديد بر روي قسمت‌هايي از بازار قديم بنا گرديد كه باعث از بين رفتن بازار قديمي و دگرگوني چهره‌ي محلات قديمي شهر گرديد شبكه ي خيابان هاي اصلي كنوني شهر به صورت دو مسير ممتد و نسبتا طولاني است كه همديگر را قطع مي كنند . محل اصلي تقاطع ، مركز شهر (ميدان انقلاب) است. بدين ترتيب چهار خيابان اصلي تشكيل مي گردد . خيابان شمالي آن امام خميني ، جنوبي 17 شهريور ، شرقي قائم و غربي مدرس ناميده مي شود. ساير خيابان ها به اين چهار خيابان منتهي مي شود به طوري كه مسافران روستا هاي شمالي (بخش كوه سرخ) براي رسيدن به مركز شهر بايد مسير خيابان خرمشهر و امام را طي كرده و مسافران جنوبي مسير خيابان 17 شهريور را بپيمايند . ضمن اينكه جهت دست يابي به مركز شهر مسافران روستاهاي شرقي (بالا ولايت ) مسير خيابان قائم و مسافران روستاهاي غربي (پايين ولايت ) مسير خيابان مدرس را طي مي‌كنند . شايان ذكر است كه روستايياي مهاجر عمدتا براي سكونت همان خياباني را برمي‌گزينند كه به روستاي زادگاهشان منتهي ميشود . علاوه بر خيابان هاي اصلي چندين خيابان فرعي وجود دارد كه عبارتند از :

1- خيابان هاي فرعي مشعب از خيابان 17 شهريور
الف- خيابان رازي
ب- خيابان شهيد ترابي

2- خيابان هاي فرعي منشعب از خيابان شهيد مدرس
الف- خيابان شهيد منتظري جنوبي
ب- خيابان 13 آبان
ج- خيابان 12فروردين
د- خيابان امام موسي صدر
هـ - بلوار شاهد
و - خيابان شهيد علي پناه (راه مغان )

3- خيابان هاي فرعي منشعب از خيابان قائم
الف- خيابان شهيد باقري
ب- خيابان شهيد نيازمند
ج- خيابان 15 خرداد

4- خيابان هاي فرعي منشعب از خيابان امام خميني (قدس سره)
الف- خيابان شهيد بهبودي
ب- خيابان حيدري
ج- خيابان سلطانيه

5- خيابان هاي فرعي منشعب از خيابان خرمشهر
الف –خيابان بعثت
ب- خيابان چمران
ج- خيابان شهيد عازم

6- خيابان هاي فرعي منشعب از خيابان دادگستري
الف- خيابان ايت الله طالقاني
ب- خيابان عدالت
ج- خيابان شهيد بهشتي
د- خيابان شهيد منتظري شمالي وجنوبي
هـ – خيابان اباذر

علاوه بر خيابان هاي فوق چندين بلوار و خيابان ديگري نيز هستند كه بيشتر جنبه‌ي كمربندي داشته و در دست ساختمان است. از جمله:
1- خيابان 60 متري از ميدان ولي عصر به سمت ترمينال شهر
2- خيابان 60 متري از ميدان ولي عصر به سمت خيابان فاطميه

تعداد 15ميدان در شهر كاشمر وجود دارد كه عبارت اند از :
1- ميدان شهيد غلامي(شهرباني)
2- ميدان معلم
3- ميدان شهيد رجايي
4- ميدان سينا
5- ميدان شهيدمطهري
6- ميدان غدير
7-ميدان انقلاب (مركزي)
8- ميدان فاطميه
9- ميدان امام علي(ع)
10- ميدان شهيد نيازمند
11- ميدان ولي عصر
12- ميدان تازه تاسيس چهار راه قوژد
13-ميدان طالقاني
14- ميدان تازه تاسيس آزادگان(مادر)
15- ميدان نرسيده به بيمارستان مدرس (ميدان رازي)

1- بلوار شهيد بهشتي در انتهاي خيابان قائم
2- بلوار شهيد مطهري انتهاي خيابان مدرس
3- بلوار جمهوري اسلامي (46 متري)
4- بلوار امامزاده سيد مرتضي
5- بلوار معلم
6- بلوار 32 متري فاطميه
7- بلوار 60 متري جانبازان
8- بلوار امام موسي صدر
9- بلوار آزادگان
10- بلوار تامين اجتماعي
11- بلوار سيد مرتضي
12- خيابان گلستان

13-ميدان شهدا


»» بازار

بازار قلب شهر سنتي ايران است . بدون بازار سكونت گاهي با عنوان شهر پديد نمي‌آيد . معمولاً بازار تمام و يا قسمتي از خيابان اصلي را تشكيل ميدهد ، خياباني كه دو دروازه اصلي ابتدا و انتهاي شهر محصور را به هم وصل مي كند. بازار تنها به عنوان يك مركز تجاري ، محل تمركز حيات جمعي ، فعاليت هاي اجتماعي ، فرهنگي ، تفريحي ، مذهبي و سياسي نيست ، بلكه با داشتن ساختمان هايي نظير مسجد ، مدارس علميه ، حمام ، هتل ها و … همانند يكپيكر جامع و كامل عمل مي كند .
از نظرساختار معمولاً بازار با سقف گنبدي آجري پوشيده مي شود . در شهر كاشمر مجموعه ي بازار درمسير دروازه هاي مهم يعني دروازه‏ تربت‌حيدريه و سبزوار، تركيب اصلي شهر را تشكيل مي داده است. دو بخش اصلي شهر كهنه ، هر كدام در يك سوي راسته‌ي بازار گسترش يافته بود : در جنوب بازار محلات مسكوني ودر شمال آن محلاتاعيان نشين و ارگ شهر قرار داشته است گرداگرد اين مجموعه را بارو و خندق فرا گرفته بود . امروزه ديگر بازار به معناي واقعي آن وجود ندارد ،بلكه مراكز عمده فروشي و خرده فروشي در خيابان هاي منتهي به مركز شهر به صورت متراكم ودر ساير نقاط به صورت پراكنده به خدمات دهي مي پردازند .مهمترين مراكز خريد وفروش در اطراف ميدان مركزي شهرو خيابان هاي مدرس ، قائم ، امام وتا حدودي 17 شهريور قرار دارند .در حال حاضر 1900 واحد صنفي در سطح شهر كاشمر به تامين نيازمندي هاو خدمات رساني به اهالي شهر و روستا مشغول هستند .


»» ادارات ،نهادهاو موسسات مختلف
پس از انقلاب اسلامي ،كاشمر نيز به تبعيت از ساير نقاط كشور مبادرت به تشكيل نهادهاي انقلابي از قبيل سپاه پاسداران انقلاب اسلامي – كميته انقلاب اسلامي – بسيج سپاه پاسداران انقلاب اسلامي – بنياد شهيد انقلاب اسلامي –بنياد مسكن انقلاب اسلامي – كميته امداد امام خميني –دادگاه انقلاب و ديگر نهادهانمود.بيشتر ادارات و نهادها در چهار قسمت اصلي شهر مستقر هستند . 1- اداره هاي آب و فاضلاب ، آتش نشاني ، فرش ، گاز ، بهداشت ودرمان، بهزيستي ، تربيت بدني ، ثبت اسناد ، سپاه پاسداران ، شركت برق ، شوراي شهر ،فرمانداري و منابع طبيعي در خيابان خرمشهر قرار دارد .

2- اداره هاي مخابرات ، كانون پرورش فكري كودكان ، در خيابان امام خميني.

3- اداره هاي آموزش و پرورش ،كشاورزي ، بنياد جانبازان ، راهنمايي و رانندگي ، زندان و منطقه ي انتظامي در ميدان شهيد غلامي .

4- اداره هاي جهاد سازندگي ، سازمان تعاون روستايي ، جهاد دانشگاهي ،دانشگاه آزاد ، دانشگاه پيام نور ،راه وترابري ، شركت نفت ،هواشناسي در بلوار سيد مرتضي . علاوه بر مراكز فوق بقيه اداره ها به صورت پراكنده در ديگر قسمت هاي شهر قرار دارند .

 



منبع :
تعداد بازدیدها : ۱۵۸۷


مطالب مرتبط با این موضوع :


کلیه حقوق این پورتال محفوظ و متعلق به استانداری خراسان رضوی می باشد.

نظرسنجی
مطالب سایت را چگونه ارزیابی می کنید؟
آماربازدیدکنندگان